Kementerian Hal Ehwal Islam, Dakwah dan Bimbingan mengedarkan 250,260 buku dan risalah kepada jemaah umrah dan para penyembah di Makkah sepanjang 20 hari pertama Ramadan, menurut data yang dikeluarkan kementerian itu.
Seperti dilaporkan agensi berita Saudi SPA pada 25 Mac 2025, pengedaran itu dilaksanakan melalui Sekretariat Am bagi Kesedaran Islam dalam Haji, Umrah dan Ziarah, yang menempatkan petugas di lokasi-lokasi tumpuan jemaah sepanjang bulan puasa.
Angka 250,260 itu merangkumi buku, risalah dan pelbagai penerbitan bimbingan dalam beberapa bahasa, serta kad untuk perpustakaan elektronik Islam. Jumlah tersebut dikira sehingga hari ke-20 Ramadan, bermakna pengedaran masih berteruskan sehingga penghujung bulan.
Antara lokasi pengedaran yang dinyatakan ialah Masjid Al-Taneem dan Masjid Al-Ji’ranah, kawasan solat di zon tengah bersebelahan Masjidil Haram, dan Gunung Arafat. Ketiga-tiga lokasi itu bukan pilihan rawak. Masjid Al-Taneem dan Al-Ji’ranah merupakan miqat yang biasa digunakan jemaah umrah dari dalam kawasan Makkah, manakala kawasan tengah bersebelahan Masjidil Haram menampung kepadatan jemaah tertinggi sepanjang Ramadan. Bukankah munasabah untuk meletakkan bahan bimbingan di tempat jemaah benar-benar berkumpul?
Kementerian turut mengaktifkan perpustakaan elektronik Islam yang memuatkan senarai buku ilmiah dan bahan bimbingan terbitan kementerian. Perpustakaan itu menawarkan lebih 3,000 bahan keagamaan dan 320 buku digital, dan membolehkan pelawat memuat turun bahan ilmiah terus ke telefon bimbit masing-masing melalui sistem elektronik yang direka untuk menyampaikan perkhidmatan kesedaran dan bimbingan menggunakan teknologi moden.
Gabungan pengedaran fizikal dan saluran digital itu menunjukkan dua pendekatan berjalan serentak. Buku dan risalah sesuai untuk jemaah yang mahu bahan cetak, manakala perpustakaan elektronik menyasarkan jemaah yang lebih selesa membaca melalui telefon. Berapa ramai sebenarnya jemaah yang memilih satu kaedah berbanding kaedah yang lain?
Perkhidmatan maklumat kepada jemaah umrah dan penyembah semasa Ramadan bukan perkara baharu bagi kementerian. Sekretariat Am bagi Kesedaran Islam dalam Haji, Umrah dan Ziarah memang ditubuhkan khusus untuk urusan ini, dan Ramadan adalah tempoh paling padat dengan aktiviti bimbingan kerana jumlah jemaah meningkat berbanding bulan-bulan lain.
Yang menarik perhatian ialah skala pengedaran dalam tempoh 20 hari. Jika 250,260 bahan diedarkan dalam 20 hari, purata harian berada sekitar 12,500 bahan sehari. Angka itu bukan jumlah kecil, dan ia memberi gambaran tentang jumlah petugas serta logistik yang perlu disediakan di lapangan. Adakah angka purata sebegini menunjukkan permintaan sebenar jemaah, atau ia mencerminkan jumlah bahan yang dicetak dan disediakan lebih awal?
Kementerian menyatakan bahan-bahan itu diterbitkan dalam pelbagai bahasa. Maklumat itu penting kerana jemaah umrah di Makkah datang dari seluruh dunia, dan bahan bimbingan dalam satu bahasa sahaja tidak akan mencukupi. Namun kenyataan SPA tidak menyenaraikan bahasa-bahasa yang terlibat, mahupun berapa banyak bahan bagi setiap bahasa.
Begitu juga dengan pecahan jenis bahan. Kenyataan itu menyebut buku, risalah, penerbitan bimbingan dan kad perpustakaan elektronik, tetapi tidak memisahkan berapa banyak bagi setiap kategori. Pembaca yang mahu mengetahui sama ada buku atau risalah yang mendominasi pengedaran tidak akan menemui jawapannya dalam kenyataan tersebut.
Perpustakaan elektronik Islam pula menawarkan lebih 3,000 bahan keagamaan dan 320 buku digital. Nisbah antara kedua-dua angka itu menunjukkan sebahagian besar bahan adalah dalam bentuk bahan keagamaan yang lebih ringkas, manakala buku digital penuh berjumlah 320 judul. Sistem yang digunakan membolehkan muat turun terus ke telefon bimbit, dan kementerian menyifatkannya sebagai sistem elektronik maju yang direka untuk perkhidmatan kesedaran dan bimbingan.
Persoalan yang mungkin timbul ialah sejauh mana jemaah di lapangan benar-benar menggunakan saluran digital ini. Jemaah umrah yang berada di Makkah biasanya mempunyai masa terhad dan perhatian tertumpu kepada ibadah. Adakah mereka sempat memuat turun buku digital ketika berada di kawasan Masjidil Haram, atau saluran itu lebih banyak digunakan sebelum dan selepas perjalanan?
Lokasi pengedaran memberi sedikit petunjuk tentang cara perkhidmatan itu disusun. Masjid Al-Taneem dan Al-Ji’ranah adalah persinggahan jemaah yang berniat umrah dari dalam kawasan Makkah, jadi jemaah berada di situ dalam keadaan bersedia dan menunggu. Kawasan solat di zon tengah bersebelahan Masjidil Haram pula menampung jemaah pada waktu-waktu tertentu, terutama menjelang dan selepas solat. Gunung Arafat pula bukan lokasi harian jemaah umrah biasa, tetapi ia mempunyai kaitan dengan ziarah dan lawatan tertentu.
Dengan kata lain, pengedaran tidak tertumpu pada satu jenis lokasi sahaja. Ia merangkumi miqat, kawasan tumpuan solat dan lokasi ziarah. Bukankah pendekatan berlapis sebegini lebih berkesan daripada menumpukan petugas di satu tempat sahaja?
Dari sudut operasi, pengedaran bahan cetak dalam jumlah besar memerlukan percetakan, penyimpanan, pengangkutan dan petugas di lokasi. Kementerian tidak menyatakan berapa ramai petugas yang terlibat, berapa banyak stok disimpan di setiap lokasi, atau bagaimana bahan diagihkan sepanjang hari. Semua butiran itu tidak terdapat dalam kenyataan SPA.
Kenyataan itu juga tidak menyatakan kos pengedaran, sama ada bahan dicetak sendiri oleh kementerian atau melalui kontrak dengan pihak luar, dan sama ada terdapat sasaran jumlah tertentu menjelang akhir Ramadan. Pembaca yang biasa menilai program kerajaan dari sudut perbelanjaan tidak akan menemui angka-angka itu di sini.
Apa yang jelas, kementerian menyifatkan perkhidmatan ini sebagai sebahagian daripada perkhidmatan maklumat yang berterusan sepanjang Ramadan, bukan program sekali sahaja. Frasa berterusan itu penting kerana ia menunjukkan pengedaran dijadualkan mengikut hari, bukan dilakukan secara sekali gus pada awal bulan.
Perpustakaan elektronik menambah satu lagi lapisan kepada perkhidmatan itu. Berbeza dengan buku dan risalah yang habis apabila diambil, bahan digital boleh dimuat turun berulang kali tanpa had fizikal. Jika sistem berfungsi seperti yang dinyatakan, satu judul buku digital boleh sampai kepada bilangan pembaca yang jauh melebihi jumlah salinan cetak. Namun kenyataan SPA tidak memberikan data muat turun, jumlah pengguna, atau kadar penggunaan sebenar perpustakaan tersebut.
Tanpa data penggunaan, penilaian terhadap keberkesanan program hanya boleh dibuat berdasarkan jumlah pengedaran fizikal. Itu pun hanya untuk 20 hari pertama Ramadan. Adakah jumlah 250,260 bahan itu dianggap tinggi atau sederhana berbanding tahun-tahun sebelumnya? Kenyataan itu tidak membuat perbandingan sedemikian.
Dari sudut jemaah, bahan bimbingan dalam pelbagai bahasa boleh membantu menjawab persoalan asas tentang tatacara umrah, adab di Masjidil Haram dan perkara yang perlu dielakkan semasa ihram. Bahan sebegitu juga boleh mengurangkan kebergantungan kepada pertanyaan lisan kepada petugas, terutama pada waktu puncak.
Namun keberkesanan bahan cetak bergantung kepada sama ada jemaah benar-benar membacanya. Risalah yang diterima di pintu masjid mungkin dibaca, mungkin disimpan, dan mungkin ditinggalkan. Kementerian tidak mengeluarkan sebarang penilaian tentang perkara ini.
Yang pasti, angka 250,260 dalam 20 hari memberi satu ukuran yang jarang didedahkan secara terbuka. Ia menunjukkan jumlah bahan yang benar-benar keluar dari stok dan sampai ke tangan jemaah, bukan sekadar jumlah yang dicetak. Perbezaan antara dua angka itu selalunya besar dalam program sebegini.
Kenyataan SPA turut menyebut kad untuk perpustakaan elektronik Islam sebagai salah satu bahan yang diedarkan. Kad itu berfungsi sebagai pintu masuk kepada bahan digital, dan ia menjadikan peralihan antara bahan cetak dan bahan digital lebih mudah. Jemaah yang menerima kad boleh terus mengakses perpustakaan tanpa perlu mencari pautan sendiri.
Bagaimanakah pula dengan jemaah yang tidak mempunyai telefon bimbit yang sesuai atau sambungan internet yang stabil? Soalan itu tidak dijawab dalam kenyataan tersebut, dan ia merupakan jurang yang biasa dalam program yang menggabungkan saluran cetak dan digital.
Sepanjang 20 hari pertama Ramadan, pengedaran tertumpu di Makkah. Tiada maklumat dalam kenyataan SPA tentang pengedaran di Madinah atau lokasi lain, walaupun kementerian mempunyai peranan di seluruh negara. Fokus kenyataan itu jelas kepada jemaah umrah dan penyembah di Makkah.
Kesimpulannya, kementerian mengedarkan 250,260 buku dan risalah dalam 20 hari pertama Ramadan melalui Sekretariat Am bagi Kesedaran Islam dalam Haji, Umrah dan Ziarah, di empat jenis lokasi utama di Makkah, sambil mengaktifkan perpustakaan elektronik Islam dengan lebih 3,000 bahan keagamaan dan 320 buku digital. Butiran seperti pecahan bahasa, kos, bilangan petugas, data muat turun dan perbandingan tahunan tidak dinyatakan dalam kenyataan SPA.
Berapa banyak bahan yang diedarkan dan dalam tempoh berapa lama? Kementerian Hal Ehwal Islam, Dakwah dan Bimbingan mengedarkan 250,260 buku dan risalah dalam 20 hari pertama Ramadan. Pengedaran itu dilaksanakan melalui Sekretariat Am bagi Kesedaran Islam dalam Haji, Umrah dan Ziarah. Bahan tersebut merangkumi buku, risalah, penerbitan bimbingan dalam pelbagai bahasa serta kad untuk perpustakaan elektronik Islam. Kenyataan SPA tidak memisahkan jumlah bagi setiap jenis bahan atau setiap bahasa.
Di mana lokasi pengedaran bahan tersebut? Pengedaran tertumpu di Makkah, iaitu di Masjid Al-Taneem dan Masjid Al-Ji’ranah, kawasan solat di zon tengah bersebelahan Masjidil Haram, dan Gunung Arafat. Masjid Al-Taneem dan Al-Ji’ranah merupakan miqat yang digunakan jemaah umrah dari dalam kawasan Makkah, manakala kawasan tengah bersebelahan Masjidil Haram menampung kepadatan jemaah tertinggi. Kenyataan SPA tidak menyatakan bilangan petugas atau jumlah stok di setiap lokasi.
Apakah yang ditawarkan oleh perpustakaan elektronik Islam? Perpustakaan elektronik Islam menawarkan lebih 3,000 bahan keagamaan dan 320 buku digital, menurut kenyataan SPA. Pelawat boleh memuat turun bahan ilmiah terus ke telefon bimbit melalui sistem elektronik yang direka untuk perkhidmatan kesedaran dan bimbingan. Kementerian turut mengedarkan kad perpustakaan sebagai pintu masuk kepada bahan digital tersebut. Walau bagaimanapun, kenyataan itu tidak memberikan data muat turun atau jumlah pengguna sebenar.
Siapakah yang bertanggungjawab melaksanakan pengedaran ini? Pengedaran dilaksanakan oleh Kementerian Hal Ehwal Islam, Dakwah dan Bimbingan melalui Sekretariat Am bagi Kesedaran Islam dalam Haji, Umrah dan Ziarah. Kementerian menyatakan perkhidmatan maklumat kepada jemaah umrah dan penyembah diteruskan sepanjang Ramadan, bukan program sekali sahaja. Kenyataan SPA tidak menyatakan bilangan petugas yang terlibat di lapangan atau struktur pasukan yang mengendalikan pengedaran harian.
Adakah kenyataan itu menyebut kos atau sasaran pengedaran? Tidak. Kenyataan SPA tidak menyatakan kos pengedaran, sama ada bahan dicetak sendiri oleh kementerian atau melalui kontrak dengan pihak luar, dan tidak menyatakan sasaran jumlah tertentu menjelang akhir Ramadan. Ia juga tidak membuat perbandingan dengan tahun-tahun sebelumnya. Angka 250,260 itu hanya merangkumi 20 hari pertama Ramadan, dan pengedaran dijangka berterusan sehingga penghujung bulan.
Apakah yang tidak dinyatakan dalam kenyataan sumber? Kenyataan SPA tidak menyatakan pecahan bahan mengikut bahasa, jumlah bagi setiap kategori bahan, kos program, bilangan petugas, data muat turun perpustakaan elektronik, atau perbandingan tahunan. Ia juga tidak menyebut pengedaran di lokasi lain di luar Makkah. Fokus kenyataan itu adalah kepada jemaah umrah dan penyembah di Makkah sepanjang 20 hari pertama Ramadan.