Kral Abdülaziz ve matbuat: Bilgi ve mirasla ulus inşası

Kral Abdülaziz bin Abdurrahman Al Suud, 1932’de Suudi Arabistan’ın birleşmesinin ardından kültürel ve fikri kalkınmayı devlet inşasının temel taşı olarak belirledi. Geleneksel küttabların ve ilkokulların ötesine geçme ihtiyacını gören Kral Abdülaziz, ulusal kimliği güçlendirecek ve bilimsel ile fikri gelişmeyi ilerletecek kapsamlı bir eğitim ve kültür altyapısının temelini atmaya öncelik verdi.

Suudi basın ajansı SPA’nın 23 Eylül 2026’da Riyad’dan bildirdiğine göre Kral Abdülaziz, Arap ve İslam mirasını yaymak ve korumak için yüzlerce tarihi, edebi ve dini cildin basımını ve dağıtımını bizzat finanse etti. 1917 (1335 H) ile 1954 (1373 H) arasında 100’den fazla eser, toplamda yaklaşık 100 bin nüsha olarak onun masrafıyla Suudi Arabistan’da, Mısır’da, Hindistan’da ve Levant’ta basıldı. Bazı baskılar Arapça dışındaki dillerde, örneğin Urduca ve Cava dilinde üretildi.

Bir devletin kendi topraklarında, kendi parasıyla ve kendi dillerinde çoğalttığı kitaplar, o devletin neyi bilgi saydığını göstermez mi? Kral Abdülaziz’in kişisel servetini doğrudan matbaa mürekkebine dönüştürmesi, eğitimi bir devlet görevi olarak görmesinin ilk somut işaretlerinden biriydi. SPA’nın aktardığı rakamlar, bu tercihin ölçeğini de ortaya koyuyor: 37 yıla yayılan bir dönemde 100’den fazla başlık ve yaklaşık 100 bin nüsha.

Yurt içi matbaacılık sektörü Kral Abdülaziz’in himayesinde hızla gelişti. Öğrencilere kitapları ücretsiz dağıtmak üzere Umm Al-Qura matbaasını kuran Kral Abdülaziz, ardından Krallığın resmi gazetesi olarak Umm Al-Qura gazetesini ve onu izleyen kültürel yayınları başlattı. Mekke’deki hükümet matbaası, daha küçük özel matbaalar satın alınarak yenilendi ve genişletildi; personel teknik eğitim için Mısır’a gönderildi. Mekke, Medine ve Cidde’de olmak üzere Krallığın çeşitli yerlerinde ek matbaalar ortaya çıktı.

Bir gazetenin resmi gazete olarak ilan edilmesi, aynı zamanda devletin kendi sözünü nasıl çoğaltacağına dair bir karar değil miydi? Umm Al-Qura’nın hem kitap dağıtımının hem de resmi yayıncılığın merkezinde yer alması, matbaanın yalnızca teknik bir tesis değil, idari bir araç olarak da görüldüğünü gösteriyor. SPA’nın bülteni, bu geçişin ayrıntılarını basın kuruluşlarının adları ve kuruluş sırası üzerinden aktarıyor.

Kral Abdülaziz, gelişmekte olan sektörü düzenlemek ve teşvik etmek için Krallığın ilk iki yayın düzenlemesini 1928 (1347 H) ve 1939 (1358 H) yıllarında yürürlüğe koydu. Ayrıca Mekke, Medine ve Cidde’deki matbaalar için ithal edilen tüm kâğıt ve makineleri gümrük vergisinden muaf tuttu.

Kâğıt ve makineyi gümrükten muaf tutmak, bir ülkenin okuma yazma meselesine bakışında neyi değiştirir? Bu muafiyet, matbaacılığın maliyet yapısına doğrudan dokunan bir karar olarak öne çıkıyor; SPA, muafiyetin kapsamını Mekke, Medine ve Cidde’deki matbaalarla sınırlı tuttuğunu belirtiyor. Düzenlemelerin 1928 ve 1939’da art arda gelmesi ise sektörün büyümesiyle birlikte kurallara duyulan ihtiyacın da arttığını düşündürüyor.

SPA’nın aktardığına göre bu temel çabalar, Krallığın kalıcı kültürel ve fikri gelişimini besleyen sağlam bir bilgi temelli altyapı kurdu. Bülten, 1917-1954 arasındaki basım faaliyetini, matbaa kuruluşlarını, personel eğitimini ve iki yayın düzenlemesini tek bir anlatı içinde birleştiriyor.

Peki bir ülkenin kültürel hafızası, yalnızca arşivlerde saklanan ciltlerle mi ölçülür, yoksa o ciltleri çoğaltan matbaaların ayakta kalmasıyla mı? Kral Abdülaziz döneminde atılan adımların her biri — kitap finansmanı, ücretsiz dağıtım, resmi gazete, matbaa yenilemesi, yurt dışına personel gönderimi, gümrük muafiyeti ve yayın düzenlemeleri — aynı zincirin halkaları olarak sıralanıyor. SPA, bu zincirin hangi halkasının diğerlerini mümkün kıldığına dair bir değerlendirme sunmuyor.

Bültenin dikkat çeken ayrıntılarından biri, basımın yalnızca Suudi Arabistan sınırları içinde yapılmamış olması. Mısır, Hindistan ve Levant, 1917-1954 arasında Kral Abdülaziz’in masrafıyla basılan eserlerin üretildiği coğrafyalar arasında sayılıyor. Bu dağılım, dönemin matbaa kapasitesinin bölgesel olarak nasıl paylaşıldığına işaret ediyor. Aynı dönemde yurt içinde Umm Al-Qura matbaasının kurulması ve Mekke’deki hükümet matbaasının genişletilmesi ise üretimin zamanla ülke içine taşınmaya başladığını gösteren adımlar olarak okunabilir.

Urduca ve Cava dilinde baskıların varlığı, yayılan metinlerin yalnızca Arapça okuyucuya ulaşmadığını ortaya koyuyor. SPA, bu dillerde kaç eserin basıldığına dair ayrı bir sayı vermiyor; yalnızca bazı baskıların Arapça dışındaki bu dillerde üretildiğini belirtiyor. Yine de bu ayrıntı, kitap dağıtımının dil sınırlarını aşan bir boyut taşıdığını gösteriyor.

Öğrencilere kitapların ücretsiz dağıtılması, eğitim ile yayıncılık arasındaki bağı doğrudan kuruyor. Kral Abdülaziz’in geleneksel küttabların ve ilkokulların ötesine geçme ihtiyacını görmesi, SPA’nın anlatısında eğitim altyapısının kurulmasıyla aynı paragrafta yer alıyor. Matbaanın ürettiği kitabın öğrenciye ulaşması, bu iki alanın birbirini beslediği bir düzenin ilk halkası olarak sunuluyor.

Mısır’a teknik eğitim için personel gönderilmesi, matbaacılığın yalnızca makine ithalatıyla değil, insan sermayesiyle de kurulduğunu gösteriyor. Mekke’deki hükümet matbaasının daha küçük özel matbaalar satın alınarak yenilenmesi ve genişletilmesi ise kapasitenin dağınık birimlerden merkezi bir yapıya doğru toplandığına işaret ediyor. SPA, satın alınan matbaaların sayısını veya adlarını paylaşmıyor.

1928 ve 1939’daki iki yayın düzenlemesi, sektörün kendi kendine işleyen bir alan olmaktan çıkıp kurallı bir faaliyet haline geldiği bir döneme denk geliyor. Bülten, düzenlemelerin içeriğine dair madde madde bilgi vermiyor; yalnızca bunların Krallığın ilk iki yayın düzenlemesi olduğunu ve sektörü düzenleme ile teşvik amacı taşıdığını belirtiyor. Aynı şekilde gümrük muafiyetinin hangi yıl yürürlüğe girdiği de metinde yer almıyor.

Krallığın resmi gazetesi olarak Umm Al-Qura’nın başlatılması, devletin duyurularının düzenli bir yayın aracına kavuşması anlamına geliyor. SPA, gazetenin ardından kültürel yayınların geldiğini belirtiyor ancak bu yayınların adlarını veya sayısını vermiyor. Matbaanın kitap üretiminden süreli yayına uzanan bu çizgisi, aynı tesislerin farklı yayın türlerine hizmet ettiğini gösteriyor.

Bültenin sonunda yer alan değerlendirme, tüm bu adımları “bilgi temelli altyapı” ifadesiyle topluyor. SPA’ya göre bu altyapı, Krallığın kalıcı kültürel ve fikri gelişimini besledi. Metin, 1917-1954 arasındaki basım faaliyetinin hangi başlıklardan oluştuğuna dair bir liste sunmuyor; yalnızca bunların tarihi, edebi ve dini ciltler olduğunu belirtiyor.

Bir ulusun inşasında matbaanın yeri, bugünün dijital yayıncılık tartışmalarına nasıl bir perspektif kazandırır? Kral Abdülaziz döneminde kâğıt ve makine ithalatının gümrükten muaf tutulması, yayıncılığın maliyetini düşürmeye yönelik somut bir adım olarak kayda geçti. Aynı dönemde ücretsiz kitap dağıtımı, resmi gazete ve yayın düzenlemeleri bir arada düşünüldüğünde, devletin hem üretici hem dağıtıcı hem de düzenleyici rollerini üstlendiği bir model ortaya çıkıyor.

SPA’nın bülteni, bu dönemin ekonomik boyutuna dair ayrıntı vermiyor: kitap basımına ayrılan tutar, matbaa yatırımlarının maliyeti veya gümrük muafiyetinin bütçeye etkisi metinde yer almıyor. Benzer şekilde 100’den fazla başlığın hangileri olduğu, 100 bin nüshanın başlıklar arasında nasıl dağıldığı ve Urduca ile Cava dilindeki baskıların sayısı da belirtilmiyor. Bülten, Mısır, Hindistan ve Levant’taki basımın hangi matbaalarda yapıldığına da değinmiyor.

Metnin sunduğu tablo, 1932 sonrası devlet inşasının kültürel ayağını matbaa üzerinden okumaya imkân veriyor. Kral Abdülaziz’in kişisel finansmanıyla başlayan kitap basımı, Umm Al-Qura matbaasının kurulmasıyla kurumsal bir yapıya dönüşüyor; Mekke’deki hükümet matbaasının genişletilmesi ve özel matbaaların satın alınmasıyla kapasite artıyor; Mısır’a gönderilen personel teknik bilgiyi ülkeye taşıyor; 1928 ve 1939 düzenlemeleri ile gümrük muafiyeti ise sektörün çerçevesini çiziyor. SPA, tüm bu adımları tek bir gelişme çizgisinin parçaları olarak sıralıyor.

Bu çizginin sonunda ortaya çıkan şey, kitapların, gazetelerin ve matbaaların bir arada bulunduğu bir yayın ekosistemi. Bülten, bu ekosistemin bugünkü kurumlarla bağını kurmuyor; yalnızca 1917-1954 arasındaki faaliyeti ve o dönemde atılan adımları aktarıyor. Kral Abdülaziz’in matbuat üzerinden kurduğu bu yapının ayrıntıları, SPA’nın verdiği rakamlar ve kurum adlarıyla sınırlı kalıyor.

Kral Abdülaziz hangi dönemde kitap bastırdı? SPA’nın aktardığına göre basım faaliyeti 1917 (1335 H) ile 1954 (1373 H) arasını kapsıyor. Bu dönemde 100’den fazla tarihi, edebi ve dini eser, toplamda yaklaşık 100 bin nüsha olarak Kral Abdülaziz’in kendi masrafıyla basıldı. Baskılar Suudi Arabistan’da, Mısır’da, Hindistan’da ve Levant’ta yapıldı. Bülten, başlıkların adlarını veya nüshaların başlıklar arasındaki dağılımını vermiyor.

Baskılar hangi dillerde üretildi? Eserlerin büyük bölümü Arapça basıldı; SPA bazı baskıların Arapça dışındaki dillerde, örneğin Urduca ve Cava dilinde üretildiğini belirtiyor. Bülten bu dillerdeki eserlerin sayısını veya hangi başlıklar olduğunu paylaşmıyor. Arapça dışı baskıların varlığı, dağıtımın yalnızca Arapça okuyucuyla sınırlı tutulmadığını gösteriyor. Metin, bu dillerdeki baskıların hangi coğrafyalarda yapıldığına dair ayrı bir bilgi sunmuyor.

Matbaacılık alanında hangi adımlar atıldı? SPA’ya göre Kral Abdülaziz öğrencilere kitapları ücretsiz dağıtmak için Umm Al-Qura matbaasını kurdu ve Umm Al-Qura gazetesini Krallığın resmi gazetesi olarak başlattı. Mekke’deki hükümet matbaası daha küçük özel matbaalar satın alınarak yenilendi ve genişletildi, personel teknik eğitim için Mısır’a gönderildi. Mekke, Medine ve Cidde’de ek matbaalar ortaya çıktı. Bülten, satın alınan matbaaların sayısını belirtmiyor.

Yayıncılık nasıl düzenlendi? Bültene göre Krallığın ilk iki yayın düzenlemesi 1928 (1347 H) ve 1939 (1358 H) yıllarında yürürlüğe kondu. Amaç sektörü düzenlemek ve teşvik etmekti. Ayrıca Mekke, Medine ve Cidde’deki matbaalar için ithal edilen tüm kâğıt ve makineler gümrük vergisinden muaf tutuldu. SPA, düzenlemelerin maddelerine ve muafiyetin yürürlük yılına dair ayrıntı vermiyor.

Bu adımların sonucu ne oldu? SPA, bu temel çabaların Krallığın kalıcı kültürel ve fikri gelişimini besleyen sağlam bir bilgi temelli altyapı kurduğunu belirtiyor. Kitap basımı, ücretsiz dağıtım, resmi gazete, matbaa yenilemesi, yurt dışına personel gönderimi ve gümrük muafiyeti aynı gelişme çizgisinin parçaları olarak sıralanıyor. Bülten, bu altyapının bugünkü kurumlarla bağını kurmuyor ve basım faaliyetinin mali boyutuna dair bilgi vermiyor.

Bu konuda daha fazlası: Kültür, KSA Haberleri